Türk resim sanatının en önemli eserlerinden Osman Hamdi Bey’in “Kaplumbağa Terbiyecisi” tablosuyla ilgili Sarıyer’de yıllardır dikkat çeken bir iddia konuşuluyor.
Rumelikavağı’nda bulunan tarihi kalenin içerisindeki bir bölümün, ünlü tabloda görülen mekâna benzediği ve Osman Hamdi Bey’in eserini hazırlarken buradan yararlanmış olabileceği öne sürülüyor. Ancak tarihî ve sanat tarihi kaynakları incelendiğinde tablonun mekânının Bursa’daki Yeşil Cami olduğuna ilişkin güçlü bilgiler bulunuyor.
Sarıyer’in tarihi yapılarından Rumelikavağı’ndaki kale, ilginç bir iddiayla yeniden gündemde. Bölgedeki bazı anlatımlara göre Osman Hamdi Bey’in Türk resim tarihine damga vuran “Kaplumbağa Terbiyecisi” adlı eserinin hazırlık sürecinde bu tarihi yapıdan yararlandığı ileri sürülüyor. İddianın temelini ise kale içerisindeki bir dehlizin duvar ve pencere yapısıyla, Kaplumbağa Terbiyecisi tablosunda görülen iç mekân arasındaki benzerlik oluşturuyor. Ancak Sarıyer Posta’nın yaptığı araştırmada, bu iddiayı doğrulayacak güvenilir bir tarihî veya sanat tarihi kaynağına ulaşılamadı.
KAYNAKLAR BURSA YEŞİL CAMİ’Yİ İŞARET EDİYOR
Osman Hamdi Bey ve eserlerine ilişkin kaynaklar, Kaplumbağa Terbiyecisi'nde görülen mekân konusunda Rumelikavağı'ndan farklı bir noktayı işaret ediyor. Kültür ve Turizm Bakanlığı bünyesinde yayımlanan Osman Hamdi Bey'in eserlerine ilişkin bilgilerde, resmin mekânının Bursa'daki Yeşil Cami'nin üst katındaki oda olduğu açıkça belirtiliyor. Tablodaki duvarların, çinilerin ve alçak pencerenin de bu mekânın özelliklerini taşıdığı ifade ediliyor.
Bursa Büyükşehir Belediyesi'nin Yeşil Cami'ye ilişkin kültür ve turizm kaynaklarında da Osman Hamdi Bey'in 1906 tarihli Kaplumbağa Terbiyecisi tablosunda kullandığı mekânın Yeşil Cami'nin üst katındaki bölüm olduğu belirtiliyor. Bu nedenle Rumelikavağı'ndaki kalenin esere doğrudan ev sahipliği yaptığı yönündeki anlatım, mevcut kaynaklarla doğrulanmış tarihî bir bilgi olmaktan çok yerel bir rivayet veya mekânsal benzerlikten doğmuş bir iddia niteliği taşıyor.
TABLODAKİ MEKÂN YEŞİL CAMİ
Kaplumbağa Terbiyecisi'ndeki en belirgin mimari ayrıntılardan biri, terbiyecinin önünde bulunan alçak pencere ile çevresindeki çini ve duvar dokusu. Bursa Yeşil Cami üzerine yapılan çalışmalarda da tablodaki pencere ve mimari detayların camideki bölümle örtüştüğüne dikkat çekiliyor.
Osman Hamdi Bey'in Bursa'ya ve özellikle Yeşil Cami'ye ilgisi yalnızca Kaplumbağa Terbiyecisi ile de sınırlı değil. Sanatçının Yeşil Cami'nin farklı bölümlerini başka eserlerinde de kullandığı biliniyor. Bu durum, Kaplumbağa Terbiyecisi'nin mimari kaynağının Bursa Yeşil Cami olduğu görüşünü daha da güçlendiriyor.
İKİ FARKLI KAPLUMBAĞA TERBİYECİSİ VAR
Kaplumbağa Terbiyecisi, sanılanın aksine tek bir tablodan oluşmuyor. Osman Hamdi Bey eserin iki farklı versiyonunu 1906 ve 1907 yıllarında yaptı. Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın Osman Hamdi Bey'e ilişkin kaynaklarında da iki farklı versiyon bulunduğu belirtiliyor. İlk ve en çok bilinen 1906 tarihli eser bugün Pera Müzesi koleksiyonunda bulunuyor. Tabloda kırmızı uzun bir giysi içerisindeki sakallı erkek figürü, mavi çinilerle bezeli ancak yer yer yıpranmış bir odada görülüyor. Figürün elleri arkasında birleşirken elinde ney bulunuyor. Ayaklarının çevresinde ise yerdeki yaprakları yiyen kaplumbağalar yer alıyor. Resmin ışığı, figürün önünde bulunan alçak pencereden içeri giriyor.
TABLODAKİ KİŞİ OSMAN HAMDİ BEY
Eserin dikkat çeken özelliklerinden biri de Osman Hamdi Bey'in tabloda kendisini model olarak kullanması. Sanatçının birçok eserinde olduğu gibi Kaplumbağa Terbiyecisi'nde de farklı kıyafet ve aksesuarlarla kendi görüntüsünden yararlandığı kabul ediliyor.
Tablonun ne anlattığı konusunda ise sanat tarihçileri arasında farklı yorumlar bulunuyor. En yaygın yorumlardan biri, kaplumbağaları eğitmeye çalışan figürün değişime direnen bir toplumu dönüştürmeye çalışan aydını sembolize ettiği yönünde. Ancak eserin anlamı konusunda Osman Hamdi Bey tarafından bırakılmış kesin bir açıklama bulunmadığından bu değerlendirmeler yorum niteliği taşıyor.
PEKİ RUMELİKAVAĞI İDDİASI NEREDEN ÇIKTI?
Sarıyer açısından asıl merak edilen nokta ise Rumelikavağı'ndaki tarihi yapıyla Kaplumbağa Terbiyecisi arasında neden bağlantı kurulduğu.Kale içerisindeki bazı bölümlerin tablodaki taş duvar, pencere ve dehliz atmosferini çağrıştırması bu rivayetin ortaya çıkmasına neden olmuş olabilir.
Ancak bugüne kadar ulaşılabilen kaynaklarda Osman Hamdi Bey'in Kaplumbağa Terbiyecisi için Rumelikavağı'ndaki kalede çalışma yaptığına, burada eskiz hazırladığına veya burayı model olarak kullandığına ilişkin doğrulanmış bir belge bulunmuyor. Aksine mevcut sanat tarihi kaynakları tablonun mimari mekânının Bursa Yeşil Cami olduğunu gösteriyor.
